Rosa Bertram Betere wereld Vandaag, 08:14

Leestijd: 5 minuten

De Sámi-cultuur leert ons te (over)leven in extreme kou en in een veranderend klimaat

De afgelopen weken zagen we in Nederland extreme kou en sneeuwvlagen die ons er fijntjes aan herinnerden hoe krachtig en onvoorspelbaar het winterweer kan zijn. Met het veranderende klimaat in het achterhoofd is het geen gek idee om te kijken hoe andere culturen overleven in extreme weersomstandigheden. Zoals de inheemse Sámi-cultuur, het nomadische volk in Lapland.

In het noordelijkste deel van Europa, ver boven de Poolcirkel, ligt Lapland. Een regio verspreid over het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en een deel van Rusland. Een terrein dat al eeuwenlang het thuis is van de Sámi’s: de enige (!) inheemse bevolking van continentaal Europa.

Sinds de laatste ijstijd weet dit nomadische volk te overleven in temperaturen van -35 (!) en dagen waarin er in hartje winter geen sprankje daglicht te zien is. En dat zónder navigatie, verwarming of andere moderne voorzieningen. Hoog tijd om een duik te nemen in de cultuur en tradities van de bijzondere Sámi. BEDROCK’s Rosa ging hoogstpersoonlijk op onderzoek uit.

Wie zijn de Sámi?

Eerlijk gezegd had ik voor mijn eerste bezoek aan Zweden nog nooit van het volk gehoord, maar de Sámi-bevolking wordt geschat tussen ongeveer 80.000 en 100.000 mensen, met de grootste concentraties in Noorwegen en kleinere groepen in Zweden, Finland en de Russische Kola-schiereilandregio. Daarbinnen bestaan er verschillende talen die stuk voor stuk sterk zijn verbonden zijn met de natuur (zo zijn er wel 500 (!) woorden voor sneeuw), de seizoenen en het landschap waarin ze leven.

Dat is niet zo vreemd, want de natuur is hun religie, hun God en hetgeen dat bepaalt hoe de dagen eruit zien, hun werk en hun voedsel. Wie eeuwen (over)leeft in de natuur en in extreme temperaturen, kent de natuur op haar duimpje.

“Er valt veel te leren van de Sámi. Ze beschikken over traditionele ecologische kennis en weten echt veel over de natuur”, aldus Helander-Renvall, hoofd van het Bureau voor Inheemse Volkeren in het Arctisch gebied aan de Universiteit van Lapland in Rovaniemi in The Guardian. “Ze hebben de meest precieze kennis over de weersomstandigheden, de planten, het dieet en de hulpbronnen. De Sámi hebben een ethische relatie met de natuur; een respect voor de natuur dat ook een spirituele kant heeft.”

Wat kunnen we leren van Sámi?

Voor de Sámi is de natuur dan ook geen plek die je bezoekt, maar het leven. Als geen ander weten ze rendieren te houden, te vissen en te jagen in barre omstandigheden. In hevige sneeuwstormen moet je immers fijngevoelig zijn voor weerpatronen, de verschillende sneeuwtypen, de soorten (eetbare of juist giftige) planten en migratiepatronen van dieren. Wat kunnen we van hen leren over dealen met extreme kou en het veranderende klimaat?

1. Precieze kennis van minuscule verschillen in de natuur

Een mooi voorbeeld over de kennis van de natuur zijn de verschillende woorden voor sneeuwcondities, vertelt Mikkel Jacobsson van de Lycksele Sámi Association aan BEDROCK. “De woorden duiden de verschillen aan in de sneeuwvariatie: van verse, zachte sneeuw tot ijzige lagen die rendieren hinderen om voedsel te kunnen vinden in de grond.”

Om een ​​rendierkudde bijvoorbeeld uit de problemen te houden, kan kennis van de verschillende soorten sneeuw van levensbelang zijn, legt Helander-Renvall uit. Muohta (gewone sneeuw) of oppas (ongerepte sneeuw) zijn wellicht veilig, maar heb je te maken met sievla (natte sneeuw), skarta (dunne, ijsachtige sneeuwlagen) of ceavvi (een harde laag waar de rendieren niet doorheen kunnen dringen op zoek naar korstmossen), dan kan een levensreddende routewijziging of de beslissing om het kamp te verplaatsen noodzakelijk zijn.

In een gebied waar het extreem koud is, kan de juiste kennis van weerpatronen het verschil maken tussen leven en dood.

2. Overleven zónder navigatie of kaarten

De Sámi noemen hun relatie met het land en de omgeving ‘Siiddastallame’, oftewel ‘in de natuur’. Ze vertrouwen niet op kaarten of technologie om zich te oriënteren en door hun gebied te reizen. Nee, ze vertrouwen op hun skills en traditionele kennis die ze hebben geleerd van de voorgaande generaties.

3. Ecologische kennis is nodig bij bouwen

Die lokale kennis is bovendien essentieel voor de industriële ontwikkeling op de snelgroeiende olie- en gasvelden van het schiereiland Yamal in West-Rusland, maar óók voor de toeristische industrie in het verre noorden.

Met de precieze kennis van de natuur, kun je er bijvoorbeeld achterkomen waar het veilig is om te bouwen, hoe funderingen voor een weg, landingsbaan of pijpleiding moeten worden geplaatst, waar je níét wilt bouwen en vooral: hoe je dat op een verantwoorde manier kunt doen, met behoud van de biodiversiteit.

Met klimaatverandering in het achterhoofd, zal die manier van bouwen en deze inheemse kennis alleen maar belangrijker worden. Helander-Renvall: “We moeten de inheemse kennis behouden en doorgeven aan toekomstige generaties.”

4. Aanpassen aan het veranderende klimaat

Dat het weer steeds onvoorspelbaarder en extremer wordt, blijkt de laatste jaren wel. Bosbranden, overstromingen en sneeuwstormen zijn wereldwijd vaker in het nieuws. De Sámi hebben een opmerkelijk aanpassingsvermogen aan veranderende klimaatomstandigheden, meent professor Monica Tennberg van het Arctisch Onderzoekscentrum in Rovaniemi, Finland.

“We hebben gezien hoe de bevolking zich aanpast, bijvoorbeeld door nieuwe manieren te vinden om met overstromingen om te gaan. We hebben betere samenwerking, beter gemeentelijk leiderschap, betere communicatie en betere waarschuwingssystemen gezien”, vertelt ze aan The Guardian.

5. Een spiritueel volk

Net als bij veel andere inheemse culturen is de relatie met de natuur ijzersterk en zijn ze een spiritueel volk. Hun spirituele geloof draait om de onderlinge verbondenheid met alle levensvormen: bomen, rotsen, dieren én het land.

Ook bestaan er heuse Sámi-sjamanen die ook wel ‘noaiddi’ heten. Het zijn de genezers en beschermers van de gemeenschap die door middel van rituelen en trommelen en trance-achtige toestanden contact maken met de spirituele entiteiten om leiding, genezing en bescherming voor hun volk te verkrijgen. En dat in een hutje verwarmd door een vuur dat dag en nacht brandt. Hoe mooi is dat?

Rosa liep 7 dagen met 18 kilo op haar rug door rivieren en over bergen door Noord-Zweden: ’Tot onweer uitbrak’.

Wintersport 2.0: op avontuur in -25 graden, met husky’s, rendieren, ijsbaden en het noorderlicht