Sophie Rietmulder Maatschappij vandaag, 07:58

Leestijd: 5 minuten

Op vakantie, maar met je hoofd nog op je werk? Dit is waarom loslaten zo moeilijk is (en wat je eraan kunt doen)

Laptop dicht, out-of-office aan en de koffers gepakt. Vakantie zou hét moment moeten zijn om even helemaal los te komen van je werk. Toch lukt dat lang niet altijd. Misschien check je vanaf je strandbed nog even je mail of dwaal je tijdens het eten alweer af naar die ene klus die na je vakantie op je ligt te wachten. Wetenschappelijk onderzoek suggereert dat juist mentaal afstand nemen van je werk belangrijk kan zijn voor je welzijn.

Dat vakantie goed kan voelen, zal weinig mensen verbazen. Maar hoe ontwikkelt ons welzijn zich eigenlijk tijdens een langere vakantie? En maakt het uit wat we in die vrije weken doen? Onderzoekers van de Universiteit van Groningen onderzochten dat onder werknemers die een zomervakantie van langer dan twee weken namen.

Hun vakanties duurden gemiddeld 23 dagen. De deelnemers rapporteerden voor, tijdens en na hun vakantie meerdere keren over hun gezondheid en welzijn. Tijdens de vakantie verzamelden de onderzoekers daarnaast informatie over onder meer slaap, vakantie-ervaringen en werkgerelateerde activiteiten.

Hoeveel vakantie heb je nodig?

Uit het onderzoek kwam een opvallend patroon naar voren. De gezondheid en het welzijn van de deelnemers verbeterden al snel nadat hun vakantie was begonnen en bereikten gemiddeld rond de achtste vakantiedag het hoogste niveau.

Dat betekent overigens niet dat dag acht de magische vakantiedag is waarop iedereen ineens volledig ontspannen wakker wordt. Het onderzoek keek naar gemiddelden binnen een relatief kleine groep werknemers. Wel laat het zien dat de positieve effecten zich tijdens de vakantie snel kunnen ontwikkelen.

Opvallend genoeg bleek de totale duur van de vakantie maar beperkt samen te hangen met de veranderingen in gezondheid en welzijn. Langer wegblijven betekende in dit onderzoek dus niet automatisch dat het positieve effect steeds groter werd.

Andere ervaringen tijdens de vakantie leken belangrijker. Plezier beleven aan activiteiten, ontspannen, bewust genieten en het gevoel hebben zelf te kunnen bepalen hoe je je tijd besteedt, hingen sterk samen met een verbetering van gezondheid en welzijn tijdens de vakantie. Ook genoeg slaap liet een sterke samenhang zien.

Vakantie-effect verdwijnt weer snel

Er zit alleen een minder vrolijke kant aan het verhaal. Eenmaal terug op kantoor bleek het positieve vakantie-effect niet bepaald eindeloos houdbaar.

Binnen de eerste week nadat deelnemers hun werk hadden hervat, waren hun gezondheid en welzijn alweer teruggekeerd naar het niveau van vóór de vakantie. De onderzoekers concludeerden dan ook dat een lange zomervakantie het welzijn weliswaar kan verbeteren, maar dat dit effect relatief kort aanhoudt.

Een vakantie van drie weken vormt daarmee geen maandenlange buffer tegen werkstress. Wel geeft het onderzoek aanwijzingen over wat een vakantie op het moment zelf prettig en herstellend kan maken. Vooral ontspanning, plezier, bewust genieten en een gevoel van controle lijken daarbij relevant.

Je lichaam is vrij, maar is je hoofd dat ook?

En dan is er nog een belangrijk verschil tussen vrij zijn en je daadwerkelijk vrij vóélen. Psycholoog en onderzoeker Sabine Sonnentag onderzocht uitgebreid het begrip ‘psychological detachment from work’: het vermogen om buiten werktijd mentaal afstand te nemen van je baan.

Dat betekent niet alleen dat je niet aan het werk bent. Je bent ook in gedachten niet voortdurend bezig met problemen, taken of andere werkgerelateerde zaken.

Je kunt dus technisch gezien vakantie hebben, maar ondertussen alsnog met je hoofd achter je bureau zitten.

In een wetenschappelijk overzicht beschrijft Sonnentag dat werknemers die buiten werktijd meer psychologische afstand van hun werk ervaren, gemiddeld tevredener zijn met hun leven en minder symptomen van psychologische belasting ervaren. Dat betekent volgens het onderzoek niet dat zij vervolgens minder betrokken zijn zodra ze wél aan het werk zijn.

Sterker nog, eerder onderzoek liet ook positieve verbanden zien tussen mentaal afstand nemen buiten werktijd en werkprestaties.

Waarom lukt loslaten soms zo slecht?

Niet iedereen doet de laptop dicht en vergeet vervolgens moeiteloos dat werk bestaat. Sonnentag beschrijft verschillende factoren die samenhangen met minder psychologische afstand.

Onder meer veel stressfactoren op het werk en een sterke betrokkenheid bij je baan kunnen het moeilijker maken om buiten werktijd mentaal los te komen. Ook negatieve affectiviteit, grofweg de neiging om relatief vaak negatieve emoties te ervaren, en ongunstige omstandigheden in de omgeving hangen samen met minder detachment.

Dat maakt ontkoppelen dus iets ingewikkelder dan simpelweg tegen jezelf zeggen dat je tijdens je vakantie niet aan werk mag denken.

Zo houd je dat ontspannen gevoel na je vakantie wat langer vast

Dat het vakantie-effect volgens het onderzoek vrij snel kan verdwijnen, betekent niet dat je bij thuiskomst meteen alle ontspanning overboord hoeft te gooien. De onderzoeksresultaten geven een paar aanknopingspunten die je ook na je vakantie kunt meenemen.

• Plan niet meteen je agenda bomvol. Het gevoel van controle over je eigen tijd hing tijdens de vakantie samen met een beter welzijn. Probeer daarom, als dat mogelijk is, wat ruimte te bewaren in je eerste werkdagen en vrije avonden.
• Blijf bewust leuke dingen doen. Plezier en bewust genieten, ook wel ‘savoring’ genoemd, hingen in het onderzoek sterk samen met een verbetering van het welzijn. Dat hoeft thuis natuurlijk geen cocktail aan het zwembad te zijn. Een etentje, wandeling of avond zonder verplichtingen telt ook.
• Bescherm je vrije tijd tegen werk. Sonnentags onderzoek laat zien dat mentaal afstand kunnen nemen van je werk samenhangt met onder meer minder psychologische belasting. Probeer werk daarom niet voortdurend je avond binnen te laten glippen, bijvoorbeeld door op een bepaald moment te stoppen met het checken van werkberichten.
• Maak ontspanning onderdeel van gewone weken. Ontspanning was een van de vakantie-ervaringen die sterk samenhing met een beter welzijn. Kijk daarom welke dingen je op vakantie helpen ontspannen en welke daarvan thuis haalbaar zijn.
• Vergeet je slaap niet. Ook slaap liet in het vakantieonderzoek een sterke relatie zien met een verbetering van gezondheid en welzijn. Een vakantie waarin je eindelijk genoeg slaapt is fijn, maar misschien is het nog waardevoller om te kijken welke slaapgewoontes je na thuiskomst kunt vasthouden.

Lees ook: ‘Meer uit je vakantie halen? Zó doe je dat, aldus een psycholoog’

Geschreven door Sophie Rietmulder

Sophie schrijft al jaren over het leven, de liefde en alles wat de moderne vrouw bezighoudt — zolang het maar persoonlijk en herkenbaar is. BEDROCK is daarbij geen uitzondering: ze schrijft verhalen die dicht bij het leven staan, actueel zijn en altijd vanuit een persoonlijk perspectief.