Kunnen (en willen) we echt alles verklaren met de wetenschap?

Er zit ook een keerzijde aan de wetenschappelijke medaille: sciëntisme

Ook ik was mijn hele leven, zoals zo velen, een groot fan van ‘de wetenschap’ als monopolist van de waarheid. Het geeft het gevoel van een zekere mate van controle en duidelijkheid. Het geeft mij, ons, het gevoel dat we het onmetelijke raadsel van ons leven kunnen begrijpen. Maar kunnen we echt alles verklaren met de wetenschap, en moeten we dat ambiëren?

De van oorsprong Britse filosoof Susan Haack schreef in 2003 het boek Defending Science – within reason, waarin ze het belang van degelijk wetenschappelijk onderzoek propageerde. Nu, in 2017, maakt ze zich zorgen over de keerzijde van de wetenschappelijke medaille: sciëntisme.

Scientisme

Sciëntisme was een ideologische stroming die ontstond in de 19e eeuw. Aanhangers van de stroming vonden de natuurwetenschappen bovengeschikt aan alle andere interpretaties van het leven, zoals de filosofische, religieuze, spirituele of humanistische visies. Zij dachten dat je uiteindelijk met de natuurwetenschappen alle problemen zou kunnen doorgronden en oplossen.

De 19e eeuw was een eeuw van razendsnelle technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen. Het is logisch te noemen dat onze voorouders de wetenschap als de grote verlosser zagen: ziektes die daarvoor duizenden mensenlevens claimden werden verholpen; we leerden te communiceren via radiogolven en de trein bracht ons binnen no time naar plekken waar we anders dagen over deden.

Overal drong de liefde van wetenschap in door: zo werden onder andere Frankenstein (over een door de wetenschap gecreëerd wezen) en de verhalen van Sherlock Holmes (een rationalist pur sang) in de 19e eeuw geschreven, wat je typisch zou kunnen noemen voor die eeuw.

De wetenschap kan niet zeggen wat goed of slecht is

Haack is bang dat wij in de veronderstelling zijn dat wij nu, net als in de 19e eeuw, terugvallen in het sciëntisme. In een interview met Trouw praat zij over de in haar ogen verkeerde verheerlijking van de wetenschap:

“Wat we nu zien gaat veel verder; de wetenschappen lijken alle vragen te claimen, inclusief de morele waarden van de mens (…). Dat is onzin. Als we moeten besluiten of hier een dam moet worden aangelegd, kunnen economen de kosten en baten berekenen, ecologen kunnen de potentiële schade aan de natuur berekenen, maar ze kunnen niet zeggen wat goed of slecht is. Die afweging maakt de mens.”

Haack erkent dat veel vragen die ooit buiten de wetenschap lagen nu door de wetenschap zijn beantwoord. Maar tegelijkertijd is zij van mening dat de wetenschap ons nooit alle antwoorden zal kunnen geven: bijvoorbeeld die over wat goed of kwaad is.

Niet alle wetenschap is waarheid

Wat Haack (volgens mij terecht) opmerkt is dat onze vergoddelijking van de wetenschap er voor zorgt dat alles wat het label ‘wetenschappelijk’ heeft, als betrouwbaar wordt gezien. Er hoeft maar ‘dermatologisch getest’ op een shampoo te staan en we zijn gerustgesteld. Maar wie zegt dat de uitkomst van die test niet was dat je er brandblaren van krijgt?

Ja, de wetenschap is een zegen voor de mens, maar we moeten ook altijd kritisch naar haar blijven kijken. Of zoals Haack het treffend verwoord: “Ik zou mensen graag een lesje geven. Er is veel wetenschappelijke kennis die goed gefundeerd is. Dat wil niet zeggen dat die waar is; het betekent dat die kennis waarschijnlijk niet onwaar zal blijken. Daarnaast is er wetenschappelijke kennis die redelijk goed onderbouwd is, maar een goede kans loopt weerlegd te worden.”

Ook ik merk dat ik gauw overtuigd ben van een punt zodra er met wetenschappelijke feiten wordt gestrooid, maar iemand zoals Haack herinnert ons eraan dat we verder moeten kijken dan onze neus lang is en niet alles wat ‘wetenschap’ uitstraalt direct moeten vertrouwen. Alles wat vandaag bewezen is, kan over 10 of 20 jaar weer weerlegd worden. Dat is geen reden om geen wetenschap meer te beoefenen, maar wel een reden om niet klakkeloos in elke waarheid te geloven.

Meer lezen?

Spoedcursus wetenschappelijk lezen (zodat je zelf zin van onzin kunt scheiden)

Niets meer missen van Bedrock?

Like hier onze Facebook-pagina en blijf up to date. Of schrijf je in voor de Bedrock-nieuwsbrief.