Wat is echt? (leuke vraag voor bij de koffie)

Allegorie van de grot

Hoe vaak zit je tijdens je ontbijt na te denken over de aard van de werkelijkheid? Ik de laatste tijd steeds vaker, en hoewel het aan de ene kant zorgt voor een licht zeurende koppijn, levert het wel weer interessante vragen op voor tijdens de koffie.

Er ligt hier nu een appel voor me en ik begin ineens ernstig te twijfelen of ik die appel in zijn totale werkelijkheid ervaar. Dat zal ik even uitleggen.

Je zou kunnen zeggen dat alles wat je met je zintuigen kunt waarnemen echt is. Bijvoorbeeld: ik zie een appel op tafel liggen, ik kan hem oppakken en voelen, ik kan hem zelfs ruiken als ik stevig snuif: de appel moet echt zijn.
Maar het is algemeen bekend dat onze zintuigen ons voor de gek kunnen houden. Dus wie zegt dat ik mij die appel niet inbeeld?

Je zou als oplossing je buurman kunnen bellen en hem vragen om te komen bevestigen dat er daadwerkelijk een appel op je tafel ligt. Je kan je buurman de appel laten zien, oppakken, proeven en ruiken en hij zal waarschijnlijk beamen dat er inderdaad een appel op tafel ligt.

Moet ik dan concluderen wanneer ik iets kan waarnemen en een ander dat ook kan, dat het echt is? Er zijn natuurlijk dingen zoals groepshallucinaties, en stel: de appel wordt achter de bank gegooid en ik kan hem niet meer waarnemen met mijn zintuigen. Bestaat de appel dan nog? Ik kan met mijn logica concluderen dat ik de appel heb zien vliegen, ik weet dat er achter de bank een muur zit waar een appel – naar mijn weten- niet doorheen kan verdwijnen, dus hij moet achter de bank liggen.

Hoe kunnen wij ooit losbreken als dit alles is wat wij kennen?

Ook op dit argument zijn weer tegenargumenten te bedenken, maar ik denk dat we het er met zijn allen redelijk over eens kunnen zijn dat de appel echt bestaat. Over de appel kunnen we dat makkelijk zeggen, omdat we de appel kunnen waarnemen (en op basis van waarnemingen conclusies kunnen trekken over of er appels bestaan of niet, ook al zien we ze op het moment niet). We kunnen het zelfs over dingen zeggen die we niet waar kunnen nemen met onze zintuigen, zoals bijvoorbeeld infrarood, omdat we meetinstrumenten hebben die dat wel kunnen.

Maar stel nu dat de appel eigenschappen heeft die we niet kunnen waarnemen? Stel er zweeft iets om alle appels heen met een bepaalde kleur, van een bepaalde substantie of zelfs in een bepaalde dimensie die wij niet kunnen waarnemen en waar we ook geen instrumenten voor hebben. Is dat ‘onwaarneembare’ dan echt, en zie ik dus maar de halve waarheid van de appel?

Wanneer ik dit idee op appels toepas word ik al lichtelijk duizelig, maar onze oude vriend Plato paste dit idee toe op de gehele wereld:

‘Stel’ zei Plato. ‘Een aantal mensen zit in een grot vastgeketend vanaf hun geboorte. Ze kunnen niet bewegen, en ook hun nek zit in een klemmetje waardoor ze alleen maar recht naar voren kunnen kijken. Op de muur zien ze de hele dag schaduwen, van werktuigen, dieren en andere mensen. Omdat deze arme mensen hun hele leven lang niets anders hebben gezien dan deze schaduwen denken zij dat de schaduwen echt zijn. Het is alles wat ze kennen, en de schaduwen hebben daarom grote betekenis voor ze.’

Plato nam een slok van zijn wijn en ging verder.

‘Tot er op een dag iemand losbreekt! God weet hoe, maar dat doet er niet toe. Deze man rent de grot uit en wanneer hij buiten staat wordt hij verblind door de zon. Na een tijdje went hij echter aan het licht en ziet daar: andere mensen, dieren, werktuigen. Hij realiseert zich dat alles wat hij zijn hele leven zag slechts een schim was van de werkelijkheid. Dolgelukkig rent hij terug naar zijn kameraden in de grot om hen het goede nieuws te vertellen. Hij gaat er vanuit dat de anderen net zo enthousiast zullen zijn als hijzelf en dat ze hem zullen willen volgen, maar het loopt anders: de grotbewoners verklaren hem voor gek. Het ligt simpelweg buiten hun voorstellingsvermogen om te geloven dat zij hun hele leven maar een halve waarheid hebben gezien.’

Plato’s allegorie van de grot kun je ook op de echte wereld toepassen. Hoe weten wij dat we niet in een grot zitten? Hoe kunnen wij ooit losbreken als dit alles is wat wij kennen? En stel het lukt iemand om meer te zien dan wijzelf, wanneer zullen we diegene geloven, en wanneer zullen we diegene voor gek verklaren?

Gooi deze vragen straks eens op bij de koffie, en als er interessante inzichten uit voortkomen, stuur ze naar me op.

Meer lezen

Wie bepaalt wat schoonheid is?