Waarom slikt Donald Trump haargroeimiddel?

Hoe nepnieuws werkt en waarom wij het lezen

In de Guardian las ik een verhaal over het haar van Donald Trump. De toon was serieus en er werd een echte dokter aangehaald die beweerde dat hij al decennia lang de arts van Trump was en hem haargroeimiddel gaf. Zelf had de dokter het ook gebruikt, en op de foto was goed te zien dat hij net zulk mal haar had als Trump. De bijwerkingen zouden alleen maar erectieproblemen zijn.

Nu lees ik de Guardian met veel plezier en vertrouw ik er blind op dat wat zij schrijven waar is. Waar ik dat op baseer is niet helemaal duidelijk, maar ik acht hun journalisten hoog. Toch vraag ik me af hoe dat zit met dat haar van Trump. Dat zijn haar best mal is voor een zeventig-plusser is geen nieuws. Dat hij op die leeftijd misschien erectieproblemen heeft is ook niet onvoorstelbaar. Maar in een week dat de Amerikaanse president met zijn inreisverbod voor moslims uit het Midden Oosten de wereld doet schudden, maakt het mij niet veel uit hoe hij aan dat haar komt. Waarom lees ik het dan?

Alles wat nieuw is trekt onze aandacht. Daar kunnen we niks aan doen. Dat is een fantastische truc van de natuur om ons voor gevaar te waarschuwen. Wandelend door een bos kom je tot rust omdat er weinig variatie is. Je hersenen komen in een meditatieve stand door de eindeloze herhaling. Je hartslag zakt, je ademhaling wordt rustig en je adrenalineniveau zakt ook.

Dan gebeurt er iets onverwacht. Dat kan een tak zijn die omlaag valt, een fietser die langskomt of een blaffende hond. Al je aandacht zal van het wandelpad tussen het groen naar het onverwachte gaan. Want de fietser zou ook een overvaller met een mes kunnen zijn. De tak zou ook op je hoofd kunnen vallen en de hond zou een roofdier kunnen zijn. En je lichaam reageert daarop met extra adrenaline. Daardoor werken je zintuigen nog sneller. Je ziet beter, ruikt beter en hoort meer. Bovendien wordt de informatie die je waarneemt sneller verwerkt.

Alles wat afwijkt van wat we verwachten zet ons tijdelijk in een alerte stand. En het voordeel daarvan is dat er daarbij ook stoffen vrijkomen waardoor we ons prettig voelen. Dezelfde stoffen die je lichaam aanmaakt als je op vakantie gaat, verliefd bent of de loterij wint.

Hoe meer nieuws we tot ons nemen, hoe voorspelbaarder dat nieuws wordt

Op het moment dat je al dagen lang hetzelfde nieuws ziet en hoort, valt afwijkend nieuws op. Hoe meer nieuws we tot ons nemen, hoe voorspelbaarder dat nieuws wordt. Dankzij Facebook, Twitter en alle sociale en online media die we tot onze beschikking hebben, worden we overspoeld met nieuws. Stond er vroeger een heel klein berichtje in de krant over een grote ramp aan de andere kant van de wereld. Tegenwoordig kun je op je scherm het kleinste persoonlijk leed lezen. Vrouw in Australië valt in een ravijn, staat er dan vol in beeld. Dat is heel zielig en ik ben ook heel blij dat ik niet die vrouw ben. Maar ik krijg dit soort nieuws dagelijks te zien. Je moet van goede huize komen wil ik in die alerte stand raken.

Zelfs het meest gruwelijke nieuws uit Syrië, met beelden die we nauwelijks kunnen bevatten, wennen. En met die gewenning is er een enorme markt voor nepnieuws. Daarom lees ik dat de Amerikaanse president pillen slikt om zijn haar te laten groeien. Omdat ik in al het nieuws dat ik over hem las dat nog niet eerder zag. En dus gaat mijn aandacht daar naartoe.

Is het erg dat er steeds meer nepnieuws is? Ja. Want niet iedereen is in staat of heeft tijd om kritisch te zijn. En het geheugen is zo georganiseerd dat we van alles onthouden dat we niet zouden moeten onthouden.

Is er wat aan te doen? Ja. Door elkaar erop te wijzen dat iets niet altijd waar hoeft te zijn omdat het in een krant staat of op een nieuwssite. Jaren lang werd nieuws gebracht door journalisten die waren opgeleid om altijd een tweede bron te zoeken en aan hoor en wederhoor te doen. En zelfs toen werd er nieuws verspreid dat niet altijd waar was. Of zelfs gewoon gelogen.

Maar de verspreiding van het nieuws is ook altijd van mond tot mond gegaan. Onzinverhalen die bij de bakker en de kapper werden aangedikt, veranderd en daarna weer doorverteld. Nepnieuws is daarmee zo oud als de wereld. Het is goed dat nepnieuws zo veel aandacht krijgt. Hoe meer er van is, hoe meer we er aan gewend raken. En dat maakt ons hopelijk weer alert voor belangrijk nieuws.

Meer lezen

Durf te denken! Een pleidooi voor kritisch denken.