Kun je verslaafd raken aan een (televisie)serie?

We binge-watchen er lustig op los met z’n allen

Series zijn toegankelijk, (vaak) gratis en passief. Je kunt oeverloos wegdrijven in een serie. Heerlijk toch? Toch worden series vaak ook in combinatie met het woord ‘verslavend’ gebruikt. Ik vraag me af: hebben series écht een verslavende werking?

Waar je op elke hoek van de straat wel een supermarkt of (afhaal)restaurant vindt, zijn er ook overal series tot onze beschikking; op de televisie, je telefoon of tablet. Series zijn bijna net zo gemakkelijk te bereiken (of net zo moeilijk te omzeilen, net hoe je het wilt zien) als voeding.

Dat blijkt ook uit onderzoek van Netflix: we binge-watchen er lustig op los met z’n allen. Van de 1500 mensen die deelnamen aan een enquête van Netflix, bekende 61 procent kleur. Zij deden regelmatig aan binge-watching. Dit is het kijken van minimaal twee tot zes afleveringen van dezelfde serie in een dag(deel). Oeps, guilty.

Triggers en emotionele banden

Bij de meeste series zijn we na twee of drie afleveringen al verkocht – behoorlijk snel. Wat maakt dat we zo verknocht zijn aan series? En waarom kunnen we het vaak niet laten om meerdere afleveringen achter elkaar te kijken? B.J. Fogg, psycholoog aan de Universiteit van Stanford, deed jarenlang onderzoek naar het beïnvloeden van consumenten bij de aanschaf van producten, diensten, apps, maar ook het kijken van series. Zijn Behavior Model werd razend populair.

Als je kijkt naar een dienst als Netflix werkt het als volgt. Allereerst moedigen bedrijven het aan om aflevering na aflevering te kijken. Netflix biedt bijvoorbeeld al de volgende aflevering aan zodra de vorige is afgelopen (motivation). Uit onderzoek blijkt dat stoppen met kijken meer moeite kost dan verder kijken. Ook schrijvers willen graag dat je verder kijkt: cliffhangers aan het einde van elke aflevering maken het moeilijker om te stoppen met kijken (ability). Maar we kunnen niet alleen de omgeving de schuld geven. We willen het zelf ook. De plots, dialogen en onverwachtse wendingen vragen om constante aandacht (trigger).

Verslaafd raken aan een serie is veel moeilijker dan verslaafd raken aan alcohol, drugs of gokken

Bovendien: series kijken is allang niet meer voor zielige pubers of nerds. Het staat bijna gelijk aan het lezen van goede literatuur. Series zijn gelaagder en de personages meer doorgrond. Je hoort er bijna niet meer bij als je niet kunt meepraten over nieuwe series. Die doorgronde personages zijn ook niet zomaar bewegende poppetjes op een scherm.

Het zijn personages waar we een emotionele band mee opbouwen (wat overigens heel normaal is). De emotionele band die je opbouwt met fictieve vrienden en vijanden wordt ook wel ‘parasociale interactie’ genoemd: het personage uit de serie beschouwen we als een van onze gelijken en we bouwen met hem of haar een eenzijdige relatie op. Niet gek dat we aan die relatie dus uren per dag willen besteden.

Verslaving versus gewoonte

Veel mensen kunnen niet stoppen na één of twee afleveringen. Maar om dan van een verslaving te spreken, nee. Verslaafd raken aan een serie is veel moeilijker dan verslaafd raken aan alcohol, drugs of gokken, legt Floor van Bakkum, teammanager preventie bij verslavingszorg Jellinek, uit. “Als je kijkt naar de hersenen, dan zie je bij gebruik van drugs of alcohol bepaalde hersendelen heel duidelijk oplichten. Dit zijn de delen die te maken hebben met het beloningssysteem. Bij series is dat veel minder heftig en frequent.”

Voor de Volkskrant zocht Jennie Barbier uit welk effect social media en drugs hebben op de hersenen. Ook zij kwam tot de conclusie dat het effect op de hersengebieden bij onder andere social media veel minder sterk is dan bij drugs. Het effect bij drugs en alcohol is veel sterker, omdat het onnatuurlijke stoffen zijn waarmee het beloningscircuit wordt gebombardeerd, zo is te lezen in het artikel van de Volkskrant.

Floor van Bakkum: “Je kunt pas van een verslaving spreken als onder andere het (middelen)gebruik tot serieuze problemen leidt, als je een patroon ziet, en er sprake is van een verstoorde controle. We spreken van afhankelijkheid als mensen die slechte gewoonte niet kunnen doorbreken, ondanks herhaalde pogingen.” Bij verslaving spelen relatieproblemen, onthoudingsverschijnselen, lichamelijke of psychische problemen en problemen op het werk een grote rol.

Mensen met negatieve gevoelens zijn vaker geneigd om een nachtje door te kijken

Nu is de term ‘verslaving’ sowieso niet meer wat het geweest is – het is aan erosie onderhevig. We zeggen al snel dat iemand verslaafd is aan Facebook, chocolade of de zonnebank. Zonder erbij stil te staan wat verslaving eigenlijk is. Het gaat uiteindelijk om de invloed van het gebruik op de rest van het leven van de gebruiker.

Floor van Bakkum: “Bij het kijken naar series gaat het eerder om een gewoonte dan om een verslaving. Mensen besteden er veel tijd aan, omdat ze er plezier uit halen. Maar als puntje bij paaltje komt, kunnen de meesten het echt wel laten. Pas als je prioriteiten zoals school, werk, familie en vrienden gaat verwaarlozen vanwege het kijken van series, kom je in een risicozone. Dat komt zeer weinig voor. Bij ons zijn er (nog) geen serieverslaafden bekend.”

Guilty pleasure?

Hoewel het dus (meestal) geen verslaving is, is langdurig binge-watchen niet zo onschuldig als het lijkt, stellen onderzoekers van de Universiteit van Texas, in Austin. Zij bestudeerden het kijkgedrag van 316 volwassenen tussen de 18 en 29 jaar en vergeleken dit met gegevens over hun mentale toestand. Hun conclusie: mensen met negatieve gevoelens zijn vaker geneigd om een nachtje door te kijken.

Hetzelfde komt naar voren in onderzoek van de Universiteit van Toledo. Binge watchers hebben meer stress, zijn nerveuzer en voelen zich vaker somber dan mensen die niet binge-watchen. (Kritische noot: in deze onderzoeken wordt niet duidelijk aangegeven of binge-watchen dé oorzaak is, één van de oorzaken, of een gevolg van de negatieve gevoelens).

Niet alleen emotioneel hebben series effect op ons. Voor een onderzoek werden 25 jaar lang ruim 3200 mensen gevolgd. In deze jaren werd geregistreerd hoeveel televisie de proefpersonen keken en welke invloed dit had op hun leven. Wat blijkt: mensen die veel televisie kijken, blijven vaak ook achter in hun cognitieve ontwikkeling. Een avondje Netflixen maakt bovendien loom; het vertraagt de bloedcirculatie en het metabolisme. En niet geheel onbelangrijk: hoe langer je in de wereld van een tv-serie blijft, hoe meer je kijk op de wereld (onterecht) wordt beïnvloed.

Met een avondje binge-watchen is niets mis. Tenminste, als je de echte wereld (lees: werk, partner, vrienden, hobby’s) niet vergeet en verwaarloosd, en je niet met je billen aan de bank zit vastgeplakt. Vooral belangrijk: laten we de term ‘verslaving’ niet meer te pas en te onpas gebruiken. Want als iedereen verslaafd is, dan is niemand dat meer. En dat klopt niet.

Niets meer missen van Bedrock?

Like hier onze Facebook-pagina en blijf up to date. Of schrijf je in voor de Bedrock-nieuwsbrief.