Kun je dik worden door ‘foute’ genen? Een arts legt uit

Verschillende onderzoekers denken verschillende dingen

Je hebt het vast wel eens iemand horen zeggen: dat overgewicht in onze genen zit. Immers, onze verre voorouders hadden vooral vaak te weinig te eten en dus was het voordelig om als je wat meer te eten had, dit op te kunnen slaan voor later. Opslaan in de vorm van vetweefsel, welteverstaan.

Uit deze gedachte kwam al in 1962 de zogenaamde theorie van het ‘zuinige genotype’ (thrifty gene hypothesis) voort van de geneticus James Neel. Neel veronderstelde dat genen die zorgden voor het makkelijk kunnen opslaan van vet, in de oertijd een overlevingsvoordeel boden en dat er in de loop van miljoenen jaren dus steeds selectie heeft plaatsgevonden op dit soort zuinige genen.

Pas in de moderne wereld zijn deze genen, aldus Neel, nadelig geworden. Want doordat de evolutie via natuurlijke selectie er voor gezorgd heeft dat wij inmiddels allemaal zuinige genen hebben, lopen we nu ook allemaal een relatief grote kans om overgewicht te ontwikkelen. Zelfs suikerziekte zou volgens Neel een gevolg zijn van onze zuinige genen. Onze zuinige oer-genen zijn volgens Neel ‘door progressie schadelijk geworden’ (rendered detrimental by progress).

In de navolgende jaren deed Neel verscheidene onderzoeken om zijn hypothese te testen. De resultaten waren teleurstellend. Zo ontdekte hij dat jager-verzamelaars in tijden van overvloed helemaal geen overgewicht ontwikkelden. Ook zijn er juist voor jager-verzamelaars nauwelijks aanwijzingen dat ze ooit te kampen hadden met hongersnood, er was eten in overvloed.

In dat geval, dachten genetici vervolgens, heeft de selectie van zuinige genen misschien pas na de introductie van de landbouw plaatsgevonden. Sinds het uitvinden van de landbouw is er, zo laten archeologische opgravingen zien, wel met regelmatig hongersnood geweest. Onderzoek naar landbouwers uit het begin van de 20 e eeuw liet echter zien dat onder deze populaties overgewicht en suikerziekte nog steeds niet voorkwamen.

Ondertussen kwam een andere geneticus, John Speakman, met een andere hypothese. Hij beargumenteerde dat overgewicht juist lange tijd een evolutionair nadeel was geweest, omdat je met overgewicht minder snel voor een roofdier kon vluchten. Ongeveer 2 miljoen jaar geleden ontdekte de mens echter het (gecontroleerd gebruik van) vuur en waren roofdieren steeds minder gevaarlijk. Sinds twee miljoen jaar geleden is er, aldus Speakman, dus geen evolutionair nadeel meer verbonden aan genen voor overgewicht en zo hebben deze genen zich langzaam onder de mensheid kunnen verspreiden.

Genen die de kans op overgewicht groter maakten hadden dus noch een evolutionair voordeel, noch een evolutionair nadeel

Wie de Venus van Willendorf (gedateerd tussen 24.000 en 22.000 v.Chr) kent of wie, net als ik, regelmatig in Afrika of op bijvoorbeeld de Cariben is geweest zal zich ook kunnen voorstellen dat natuurlijke selectie heeft plaatsgevonden op basis van seksuele voorkeur (seksuele selectie). Deze theorie gaat er net als de theorie van het zuinige genotype vanuit dat er een evolutionair voordeel verbonden was aan het hebben van genen die de kans op overgewicht (en daarmee suikerziekte) vergroten.

In de afgelopen paar jaar, sinds het steeds groter worden van de menselijke DNA-database, zijn er enkele hele grote onderzoeken gedaan waarin de wetenschappers geprobeerd hebben om aan te tonen of er in ons DNA aanwijzingen zijn terug te vinden voor positieve danwel negatieve selectie van obesitas-genen. Tegen de verwachting van vele genetici in, blijkt uit al deze onderzoeken dat er geen aanwijzingen zijn dat er op enig moment in de menselijke evolutie selectiedruk op genen voor overgewicht heeft plaatsgevonden.

Genen die de kans op overgewicht groter maakten hadden dus noch een evolutionair voordeel, noch een evolutionair nadeel. Er werd dus niet geselecteerd op obesitas genen, maar ze verdwenen ook niet.

"Probleem is dat we met onze huidige gezondheidszorg de evolutie volledig hebben uitgeschakeld"

Concluderend heeft dus, inderdaad, een groot deel van de huidige wereldpopulatie genen die de kans op overgewicht en diabetes groter maken. Dat deze genen tegenwoordig de kans op ziektes wel aanzienlijk verhogen ondersteunt de gedachte dat het overgrote deel van onze huidige ziektebeelden het gevolg zijn van onze moderne leefstijl en niet van onze genen. Immers, Neel toonde al aan dat jager-verzamelaars en zelfs de eerste landbouwers helemaal geen overgewicht hadden.

Obesitas-genen waren dus niet beschermend tegen hongersnood, maar zijn wel ongunstig in onze moderne samenleving van continue overvloed. Bijkomend probleem is dat we met onze huidige gezondheidszorg de evolutie volledig hebben uitgeschakeld, dus ondanks dat die obesitas-genen ons tegenwoordig menige ziekte bezorgen, zullen ze door natuurlijke selectie (evolutie) nooit meer verdwijnen.

Wie liever slank blijft heeft dus twee opties. Hopen op een genetische doorbraak, waarbij wetenschappers er in slagen om onze genetische code te leren veranderen of toch maar weer wat ‘zuiniger’ te gaan leven… Ten slotte moet ik opmerken dat er ontegenzeggelijk wel enkele hele zeldzame mutaties zijn, zoals een mutatie in het leptine-gen, die de kans op overgewicht zeer sterk vergroten. Maar dat zijn zeldzaamheden (<1% van de populatie), terwijl de meeste obesitas-genen bij veel grotere percentages (daarom heten ze dan ook geen mutaties meer, maar polymorfismes) van onze wereldpopulatie worden teruggevonden.

Niets meer missen van Bedrock?

Like hier onze Facebook-pagina en blijf up to date. Of schrijf je in voor de Bedrock-nieuwsbrief.