Tom Hofland
Tom Hofland Love 21 jan 2019

Kan je liefde met je hoofd begrijpen? Wij zochten het uit

Ik zie mijzelf graag als een rationeel mens. Iemand die zaken nauwkeurig afweegt in zijn hoofd, twintig minuten onder de douche blijft peinzen, vervolgens de conclusies op papier zet en uiteindelijk een weloverwogen beslissing maakt. Dit is in praktische dilemma’s ontzettend handig: ‘Zal ik vanavond mijn muren met anti-schimmel bestrijken, of toch morgenochtend?’

De lijst met situaties waarin een rationele aanpak de voorkeur heeft is eindeloos, maar hoe ouder ik word, hoe meer ik begin te denken dat niet elk probleem in het hoofd opgelost kan worden. Bijvoorbeeld de vraag: wanneer weet je dat je van iemand houdt?

De Franse schrijver Marcel Proust (1871 – 1922) was een intellectueel (volgens ooggetuigen ook een beetje een snob) en verbleef door zijn zware astma vanaf zijn negende levensjaar voornamelijk achter gesloten deur. Reizen was door zijn zwakke gezondheid een hele operatie.

Hierdoor verbleef Proust een groot gedeelte van zijn leven op de plek waar zijn ratio zich bevond: in zijn hoofd. Dit heeft er waarschijnlijk mede voor gezorgd dat hij zijn werk zo goed kon uitvoeren: hij was romanschrijver, criticus en essayist.

Ik maakte de fout te denken dat ik objectief in mijn hart kon kijken

Ook Proust was een liefhebber van de ratio en het intellect, maar vroeg zich in leven en werk af welke zaken we allemaal met ons hoofd kunnen begrijpen en welke niet.

Ziekelijk jaloers

In zijn uit zeven delen bestaande romancyclus À la recherche du temps perdu (Op zoek naar de verloren tijd) beschrijft hij in twee delen de liefde tussen Marcel en Albertine. Marcel is ziekelijk jaloers en wil Albertine bij iedereen weghouden omdat hij vreest dat ze hem zal smeren bij de eerste de beste gelegenheid. Zelfs de gedachte om haar alleen naar de winkel te laten gaan, terwijl hij in de koets blijft wachten, vindt hij angstaanjagend.

In deze situaties kun je beter op je gevoel afgaan (in plaats van ratio)

Uiteindelijk probeert Marcel een totale rationele analyse van zijn gevoelens voor Albertine uit te voeren. Zijn conclusie: hij houdt niet van haar.

Dan slaat het noodlot toe: Albertine valt van een paard en sterft.

Zodra Marcel dit hoort zakt hij weg in diep verdriet. Niet alleen maar het verdriet om haar dood, maar ook het verdriet om het feit dat hij nu de waarheid weet: hij hield wel van haar. “Ik maakte de fout te denken dat ik objectief in mijn hart kon kijken,” zegt Marcel vrij vertaald, als hij tot de conclusie komt dat hij zichzelf voor de gek gehouden heeft.

Onze ratio kan ons voor de gek houden

Wat Proust ons met dit verhaal wil laten zien is dat onze ratio ons voor de gek kan houden, een schijnzekerheid kan opwerpen die we als schild tegen de buitenwereld kunnen gebruiken. Omdat Marcel kapot ging aan zijn eigen jaloezie was het voor hem beter om te rationaliseren dat hij niet meer van Albertine hield, en hij geloofde volledig in zijn eigen rationele vermogen.

De Amerikaanse Filosoof Martha Nussbaum behandelde dit verhaal van Proust om tot soortgelijke inzichten te komen:
“Proust vertelt ons dat de kennis van het hart die we nodig hebben in dit geval niet gegeven kan worden door psychologie of andere wetenschappelijke of intellectuele benaderingen. Kennis van het hart moet komen uit het hart – vanuit haar pijn en verlangen; haar emotionele reacties.”

Volgens Nussbaum heeft Marcel met zijn ratio, een instrument dat zoekt naar de waarheid, geprobeerd diezelfde waarheid te ontduiken. Zo zegt zij vrij vertaald:

“De indruk dat Marcel van Albertine houdt komt ongenodigd, onaangekondigd en ongecontroleerd tot hem […] Iets wat deze eigenschappen heeft moet wel langs zelfbedrog zijn geglipt en uit de werkelijkheid zelf zijn gekomen”

Een diepere (engelstalige) analyse van het werk van Martha Nussbaum, waarin ze onder anderen Proust aanhaalt, is te vinden op Brainpickings.

Meer liefdesverhalen?

Het is tijd voor een nieuwsbrief die je verder brengt (+ ontvang een mindful kleurplaat)

Schrijf je in en ontvang gratis de Bedrock kleurplaat!

Reageer op artikel:
Kan je liefde met je hoofd begrijpen? Wij zochten het uit
Sluiten