Beelden van Aleppo die de hele wereld over gaan: ‘het zijn ook gewoon mensen die een leven leiden’

Fotograaf Issa Touma legde de verhalen van mensen in oorlogstijd vast

Jarenlang woedde er oorlog in Syrië. Opstanden werden hard neergeslagen, gebouwen verwoest en er waren honderdduizenden doden. We hebben er allemaal wel íets van meegekregen, maar lang niet de hele realiteit, zegt Issa Touma. De fotograaf en documentairemaker, die al bijna zijn hele leven in Aleppo woont, maakte er talloze beelden van die de hele wereld over gaan.

Nu is de situatie beter, zegt Touma. Aleppo werd op 22 december herenigd. ‘Veel mensen denken dat het nog steeds oorlog is, maar dat is niet zo. Ik snap wel dat het zo lijkt, want eerst was er dagelijks nieuws en nu helemaal niet meer; er is nooit echt bekend gemaakt dat Aleppo werd herenigd. Ze hebben het zelfs niet verteld aan de mensen in west.’ Of Aleppo nog steeds een mooie stad is? ‘Ja, natuurlijk! Je bent van harte welkom om eens te komen kijken.’ Mensen zijn nu druk met hun huizen heropbouwen, hun appartementen renoveren en hun leven herpakken.

Gaat daar je nieuwe film over?

‘Ja. Sinds de hereniging van Aleppo zijn er al duizenden families teruggekomen, waaronder mijn buren. Ze zijn zo blij om terug te zijn, dat is geweldig om te zien.’

Heb je een blije film gemaakt?

‘Ik was altijd al een hoopvolle persoon. Ik leef met hoop en goede gevoelens en ik probeer goede energie te geven aan mensen om me heen. Je zult mij nooit wanhopig om hulp horen roepen.’

Ben je dan nooit hoop verloren?

‘Als dat zo zou zijn, was ik allang weggegaan uit Aleppo. Ik denk dat de meeste mensen die in Aleppo gebleven zijn, wel hoop hielden.’

Touma’s film Return to home wordt binnenkort gepubliceerd, in navolging op vele andere documentaires en portretten. Het is belangrijk dat de verhalen van mensen gedeeld worden, vindt Touma. ‘Als de media over Aleppo praat, gaat dat op de manier die voor hen goed uitkomt. Je zult verbaasd staan als je erachter komt wat een klein stuk van de realiteit ze laten zien. Nederlandse media focusten zich bijvoorbeeld vooral op de kant van de regering, ze lieten bijna nooit het hele plaatje zien. Ze hadden beter iets kunnen vertellen over het Nederlandse belastinggeld dat naar Syrië ging – en allemaal bij de neppe regering terechtkwam. Het is belangrijk voor mensen om dat soort dingen te weten, daarom wil ik ook echte verhalen delen.’

Kunst is een soort gratis onderwijs voor alle mensen

De fotograaf vertelt die verhalen op meerdere manieren, door foto en film (‘het middel is niet belangrijk, het gaat allemaal om de boodschap’). Voor een aantal projecten, zoals Women we have not lost yet, focuste hij zich specifiek op de vrouwen in de oorlog. Die zette hij op de foto, maar interviewde hij ook om ze een stem te geven. Ook gaf hij kunstworkshops aan jongeren in een project genaamd Art Camping.

Waarom is kunst zo belangrijk in de oorlog?

‘Kunst is sowieso heel belangrijk. Veel politici in westerse landen willen de subsidie voor kunstenaars schrappen, maar daar ben ik het niet mee eens. Kunst is een soort gratis onderwijs voor alle mensen. En het gaat geweld tegen: als mensen voor een schilderij stilstaan, kunnen ze niet tegelijkertijd zichzelf verwonden. Kunst laat politiek even verdwijnen. Daarnaast: alles waar jij nu over schrijft – zonder kunst zou je al die boodschappen nooit kunnen verspreiden. Je zou nooit hebben gehoord over mij of Studio Aleppo.’

Issa Touma reist nu over de hele wereld, vooral veel naar Europa. Hij houdt zich hier onder andere bezig met pop-up fotostudio’s, in navolging op zijn Studio Aleppo in zijn thuisstad. Daar worden zowel vaste bewoners als ‘nieuwkomers’ in de stad gefotografeerd en geïnterviewd, om te laten zien dat er eigenlijk heel veel overeenkomsten zijn tussen die twee. Het is interessant om alle ervaringen van mensen te horen, vindt Touma: ‘Elke plek is weer een nieuwe uitdaging die ik graag aanga.’ Ook geeft hij veel lezingen.

Deze week is hij bijvoorbeeld in Nederland, onder andere om te spreken op het Just Peace Festival, dat morgen (op de Internationale Dag van de Vrede) begint in Den Haag. Van 21 tot en met 24 september vinden er meerdere activiteiten plaats die te maken hebben met Vrede en Recht, verspreid over de stad. Touma spreekt op zondag. Op initiatief van Humanity House en Paradox gaat hij een gesprek aan over hoe Den Haag, één van de meest gesegregeerde steden van Nederland, nieuwkomers verwelkomt. Wat zou Den Haag en haar inwoners moeten doen om nieuwkomers te verwelkomen? En welke verantwoordelijkheid ligt bij nieuwkomers zelf?

Hebben je films al een effect gehad in het buitenland?

‘Dat weet ik niet. Ik ben geen politicus. Ik laat gewoon mijn verhalen zien: wat ik zie, hoe ik dat zie, waar ik naartoe ga en waar ik terugkeer. Ik ben geen journalist, ik ben geen kunstenaar. Ik ben helemaal niets. Ik probeerde gewoon een boodschapper te zijn in de oorlog. Het was zo frustrerend om te zien hoe de media mijn stad lieten zien. Als ik uit mijn raam keek, was de realiteit heel anders.’

En hoe zijn de media in Syrië?

‘In Aleppo is er geen media. Of nou ja, ze zijn er wel, maar we vertrouwen ze niet. Ik houd me veel meer bezig met westerse media. Die hebben veel meer lezers en daarom meer effect. Mensen geloven echt wat daar gezegd wordt. Dat is tegelijkertijd het probleem, want de realiteit is zoveel groter dan iemand die over een deel van een onderwerp praat. De realiteit is niet maar één verhaal.’

Dus met Studio Aleppo wil je heel veel verhalen vertellen?

‘Ja.’

Mensen in oorlogsgebieden proberen ook gewoon hun leven te leiden.

Waren mensen in de oorlog niet bang om dingen te zeggen?

‘Je verhaal vertellen is gewoon een kwestie van persoonlijke vrijheid. Dat heeft niets te maken met islamitische vrijheden of zelfs maar met de oorlog. De interviews gaan gewoon over de manier waarop we leven. Ze gaan over mij, over mijn buren, over mensen die ik ken en dagelijks zie.’

Heeft de oorlog je visie op fotografie veranderd?

‘In de eerste jaren van de oorlog was ik vrij stil qua fotografie. Ik wilde eerst begrijpen hoe de situatie in elkaar zat, wat er allemaal gebeurde en wat de westerse landen van ons wilden. Ik had nog nooit een oorlog meegemaakt. Twee jaar geleden begreep ik eindelijk wat meer, zoals dat ik de lokale politici niet kon vertrouwen. Toen was het tijd om een manier te vinden om de juiste boodschap te verspreiden. Dat werd ineens wel heel belangrijk.

Die boodschap moest niet gaan over mensen die thuis zaten tot een bom hen zou verwoesten; mensen in oorlogsgebieden proberen ook gewoon hun leven te leiden, om overlever te zijn. Het is niet waar dat de meeste Syriërs meteen naar Nederland en Duitsland vluchtten. De mensen die dat wel deden kwamen vooral uit de dorpen, of leefden al in andere landen. De meerderheid van de Syriërs is nog gewoon in Syrië.’

Vluchtelingen heeft hij niet gefotografeerd, zegt Touma. Maar als hij in Europa is, praat hij wel vaak met andere Syriërs. ‘Sommige integreren heel snel, maar anderen doen bijna geen moeite om onderdeel te worden van de samenleving. Dat vind ik zonde, dat ze hun kans niet serieus nemen. Niet iedereen kan zomaar opnieuw beginnen. Stel je eens voor dat jij een tweede kans kreeg. Wat zou je dan doen?’

Dat is een goede vraag.

‘Ja. Sommige vluchtelingen doen het echt goed, die vergeten al het negatieve dat er met hen is gebeurd en nemen hun kans serieus. Maar anderen niet. Als je al het negatieve dat je in je thuisland deed gewoon blijft doen, zul je nooit integreren. Als ik met vluchtelingen in andere landen praat, druk ik ze dus altijd op het hart dat ze die kans voor een nieuw leven serieus moeten nemen.’

Meer informatie over het Just Peace Festival waar Issa Touma te gast is, vind je op justpeacethehague.com.

Meer Bedrock

Hoe (en waarom) ik en Taliban-strijder leerde mediteren.