De discussie over verkeerd medicijngebruik en medische fouten

Waarom we zelf moeten blijven nadenken

Eind vorig jaar zorgde forensisch expert Selma Eikelenboom ervoor dat het aan tafel bij Humberto Tan akelig stil werd. Er vallen in Nederland jaarlijks 17.000 tot 20.000 doden door verkeerde medicijnen of medische fouten, vertelde ze in RTL Late Night.

Met haar punt is alleen niet iedereen het eens. NRC beschouwde haar verhaal een paar dagen later in een artikel en kwam tot de conclusie dat de stelling van Eikelenboom onwaar is. De cijfers kloppen niet. “De 17.000 tot 22.000 Nederlandse doden, die Eikelenboom noemde, heeft ze ‘ergens gelezen’. Wij hebben deze aantallen ook niet kunnen vinden.”

Er wordt in Nederland juist veel gedaan om ellende te voorkomen, staat in hetzelfde artikel. Eugène van Puijenbroek, bijzonder hoogleraar geneesmiddelenbewaking aan de Rijksuniversiteit Groningen en werkzaam bij het Bijwerkingen Centrum Lareb, legt bijvoorbeeld uit dat patiënten in Nederland hun medicijnen juist bij één apotheek halen om missers te kunnen voorkomen.

Bovendien bestaan er andere onderzoeken die laten zien dat het aantal doden door verkeerde medicijnen veel lager ligt. Rond de 1200. En ook haalt het NRC een onderzoek aan van Nivel (Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg) dat laat zien dat er van april 2011 tot maart 2012 maar 970 patiënten “mogelijk mede door een medische of organisatorische fout in het ziekenhuis zijn overleden.” Gelukkig maar…

Afgelopen mei trok RTL Nieuws echter aan de bel. “Ziekenhuizen verzwijgen elk jaar honderden dodelijke medische missers,” bleek uit onderzoek. Volgens de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) moeten medische fouten aan de patiënt gemeld worden én opgenomen worden in zijn medisch dossier, maar dat gebeurt dus niet altijd.

“De doofpot van medische missers gaat open,” zegt onderzoeksverslaggever Hester van Yperen, dankzij lijsten van ziekenhuisdoden die ze na een lange strijd kreeg van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. “In de lijsten staat dat de afgelopen drie jaar van 1215 patiënten is gemeld dat ze zijn overleden door een zogeheten calamiteit. Maar op grond van berekeningen van instituut Nivel blijkt dat in dezelfde periode ongeveer 3000 ziekenhuispatiënten het slachtoffer moeten zijn geworden van medische missers. Ziekenhuizen houden dus ongeveer 60 procent van deze gevallen onder de pet,” schrijft RTL Nieuws.

Ook het KNMP stelt veiligheid aan de kaak. In een persbericht afgelopen juni meldde de brancheorganisatie dat veel apothekers belangrijke informatie missen. “Artsen en ziekenhuizen delen nog slechts summier hun patiëntgegevens met andere zorgverleners. Apothekers hebben daardoor nauwelijks toegang tot voor hen relevante informatie. Het ontbreken daarvan verhoogt de kans op medicatiefouten.” Om het probleem te kunnen opvangen, gebruikt 99 procent van de apothekers daarom nog steeds een fax (!), omdat ziekenhuizen niet zijn aangesloten op systemen voor elektronische informatieoverdracht en medische overzichten meestal faxen.

Op de site van de Consumentenbond staat dat naar schatting elk jaar 40.000 Nederlanders schade oplopen als gevolg van een ‘vermijdbare medische fout’, waarvan er 1950 overlijden. Er wordt gelukkig wel steeds meer onderzoek gedaan, er is een Gedragscode Openheid Medische Incidenten opgesteld en per 1 januari 2017 moeten alle zorgaanbieders een klachtenfunctionaris hebben, waarbij gedupeerden terecht kunnen. Alleen: “Het onderscheid tussen een medische fout en een complicatie is in praktijk niet altijd te maken. Het verschil is dat een complicatie een realistisch risico is dat altijd kan optreden bij een ziekte of ingreep. Bij een medische fout is de schade te wijten aan een tekortkoming van de arts of andere hulpverlener(s). Wat voor een gedupeerde een fout lijkt, kan na een medische evaluatie toch een complicatie blijken te zijn.”

Een moeilijk onderwerp. Zo blijkt. Waarover ook qua cijfers erg moeilijk gedaan wordt. In een kamerbrief over het onderzoek van RTL Nieuws gaat ook minister Edith Schippers enorm in op het niet kloppen van de cijfers. En: “Niet te snel conclusies aan dit soort cijfers verbinden”, waarschuwde de directeur van het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM) in dat artikel van NRC eind vorig jaar; “Vaak is oorzaak en gevolg niet gemakkelijk vast te stellen.”

We moeten logisch nadenken, onderbouwd beoordelen en niet zomaar verwijten maken, tuurlijk. Medische missers en verkeerde medicijnen hebben vaak met meer te maken dan alleen een menselijke fout, tuurlijk. Maar is het dan niet óók een goed idee om te blijven nadenken en beoordelen als het gaat om veilig gebruik van medicijnen en het aangaan van zorg? Om daarover altijd vragen te blijven stellen? Open te zijn, en welke cijfers dan ook serieus te nemen? Want wat maakt het uit welke cijfers precies kloppen, als misschien wel de belangrijkste conclusie van de hele discussie is dát er fouten worden gemaakt. Zélfs als er alles aan wordt gedaan (en laten we daarop vertrouwen) om dat te voorkomen.

Allerbelangrijkst is misschien wel dat we niet moeten vergeten onze eigen hersenen te gebruiken. Als we vraagtekens hebben bij een arts, een medicijn of een bijwerking. Zélf blijven voelen wat werkt en wat niet, doorvragen als we iets niet snappen en niet zomaar iets slikken/smeren/ondergaan als we niet goed genoeg geïnformeerd zijn om zelf een oordeel te kunnen vellen.

Meer lezen

Kun je met je mind je lichaam genezen? & Nieuw onderzoek laat zien dat we met de juiste verwachtingen zélf ons lichaam kunnen genezen.

Niets meer missen van Bedrock?

Like hier onze Facebook-pagina en blijf up to date. Of schrijf je in voor de Bedrock-nieuwsbrief.