De nieuwe Schijf van Vijf: wat verandert er?

Minder vlees en vis, meer groenten

Volgens veel voedingsdeskundigen was de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum verouderd. Sinds 2004 was de handleiding voor een gezond eetpatroon niet meer vernieuwd: hoog tijd om een nieuwe te introduceren. Dit gebeurde gisteren onder veel belangstelling. Want, wat verandert er precies en wat maakt deze ‘beter’ dan de vorige?

De schijf is bedoeld als voorlichtingsmodel om mensen te helpen gezondere keuzes te maken, en bestaat al sinds 1953. De nieuwe Schijf van Vijf bestaat in ieder geval nog steeds uit vijf schijven. Wat meteen opvalt is dat er wordt aangeraden minder vlees te eten. In plaats hiervan zou je meer groenten moeten eten, de hoeveelheid is opgeschroefd van 200 gram per dag naar 250 gram per dag. Koolhydraat-rijke voedingsmiddelen als aardappels en brood leveren echter weinig ruimte in op de schijf. Ook is er qua vis een nieuw advies: in plaats van twee keer per week vette vis (zoals zalm of tonijn) te eten, wordt er nu geadviseerd dit één keer per week te doen.

Volgens het Voedingscentrum zelf bestaat “de basis uit producten die volgens de laatste wetenschappelijke inzichten goed zijn voor je lichaam. Omdat ze bijvoorbeeld de kans op hart- en vaatziekten en kanker verkleinen. Als je eet volgens de Schijf van Vijf krijg je daarnaast voldoende mineralen, vitamines, eiwitten, koolhydraten, vetten en vezels binnen.”

Nog een tip die meegegeven wordt, is om minder bewerkte voeding te consumeren. Onbewerkte producten zijn gezonder omdat er minder suiker, verzadigd vet en zout in zit. Ook kun je beter je glas jus d’orange laten staan en kiezen voor een kop groene thee. Bovendien geven ze aan dat je per dag 25 gram ongezouten noten kunt eten als tussendoortje.

Kritiek

Er is ook kritiek op de nieuwe schijf. Zo laat Sijas Akkerman, hoofd Voedsel bij Natuur & Milieu, weten dat ze “graag een onsje meer duurzaamheid en dierenwelzijn in de nieuwe Schijf van Vijf” wil zien. “Voedsel gaat niet alleen over ons dagelijks leven, maar ook over grote vraagstukken zoals klimaatverandering, dierenwelzijn en antibioticagebruik.”

Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) vindt het jammer dat groenteconserven en smoothies niet zijn opgenomen in de schijf. “Deze producten zijn voor veel mensen juist een makkelijke manier om de groenteconsumptie te vergroten. Zeker nu het zoutgehalte in groenteconserven drastisch is verlaagd.” CBL geeft ook aan dat de schijf, door de verschillende subvakken, moeilijker te lezen is dan voorheen.

Verschillende culturen

In de nieuwe schijf is extra aandacht besteed aan de verschillende culturele achtergronden die Nederland rijk is. In plaats van alleen te focussen op Hollandse pot, bestaande uit aardappelen en boterhammen met kaas, is er nu ook advies voor andere culturen. Zo geef Astrid Postma van het Voedingscentrum bij Het Parool aan: “Niet iedereen is hetzelfde. Daarom zijn er maaltijdplannen van ‘Ik hou van Holland’ tot ‘Alle kleuren van Marrakech’, en mediterrane en vleesloze opties.” En Jaap Seidell, hoogleraar Voeding aan de VU, vult aan: “Een hindoestaanse of Turkse familie had vaak geen boodschap aan de dingen die bij de oude schijf werden aangeraden. En het was natuurlijk allang bekend dat je ook zonder vlees of brood gezond kunt leven.”

De vraag is nu of Nederlanders het nieuwe advies van het voedingscentrum gaan aannemen. NRC ging op pad om te achterhalen wat de gemiddelde Nederlander in zijn boodschappenmandje legt. Verder heeft het voedingscentrum ook Mijn Eet Update in het leven geroepen. Voer je leeftijd en geslacht in en je krijgt een grote selectie aan tips en recepten die het beste bij jou zouden passen.

Mening van een expert

Laura van de Vorst van The Green Tribe en healthcoachfx vult aan: “Vraag je als consument altijd af: Wie zit hier achter; wat zijn de belangen; en waar komt de informatie vandaan. Ik zou bijvoorbeeld graag een wetenschappelijke bronnenlijst willen zien van deze ‘nieuwe schijf van vijf’, en dan niet gesponsord door de industrie.

Vetten

Je hebt van alle vetten inderdaad het meeste van de onverzadigde vetzuren nodig. Maar werkelijk geen margarine en zonnebloemolie. Eet liever vette vis (omega 3), avocado en olijfolie. En let ook hoe je de onverzadigde vetzuren gebruikt tijdens je bereiding. Hoe onverzadigder het vet, hoe sneller het toxisch wordt. Gebruik voor verhitten dus liever kokosolie dan andere plantaardige oliën.

Bedenk ook dat een gezonde omega-6 / omega-3 ratio belangrijk is om de eicosanoïde switch aan te kunnen zetten om zo een laaggradige ontsteking in het lichaam te voorkomen. Omega-6 vetten zetten ontstekingen aan en omega-3 vetten zetten ontstekingen uit. We krijgen met z’n allen in ons huidige voedingspatroon veel te veel omega-6 (vlees, plantaardige oliën) binnen en veel te weinig omega 3 (vette vis, lijnzaadolie en pompoenpitolie).

Antinutriënten

In aardappelen, brood en peulvruchten zitten een relatief hoog aantal antinutriënten – dit zijn stofjes die de plant nodig heeft om zich te beschermen tegen micro-organismen in de natuur. Voorbeelden zijn lectinen en saponinen, die niet alleen onze darmweefsels beschadigen, maar ook de darmpermeabiliteit verhogen, celmembranen afbreken en ontstekingen in het lichaam stimuleren.

Zuivel

De Nederlander is dol op zuivel. Maar bedenk dit: het enige zoogdier dat ná de moedervoeding nog melk drinkt is de mens. Dat de voedingstoffen die een koe haar kalf meegeeft niet optimaal zijn voor ons mensen is een understatement. Zuivel is daarnaast rijk aan caseïne wat opnieuw, net zoals bij de antinutriënten, de barrières in je lichaam kapotmaakt. Vele bewerkte melk- en yoghurtdrinks en melkdesserts zijn ook rijk aan toegevoegde suikers, waar vervelende darmbacteriën zich maar al te graag mee voeden. Maak je absoluut niet druk om je calcium inname wanneer je je zuivel laat staan: haal het net als de koe gewoon lekker uit je groenten.

Probleem

Een schijf van vijf is natuurlijk leuk, maar het zegt niet veel over het aantal eetmomenten, de hoeveelheden en de onderlinge verhouding van de macronutriënten in je voeding. En dat is nou net essentiële informatie voor je gezondheid.

Bedenk dat ons epigenetisch milieu – de omgevingsfactoren waarin wij leven met de huidige voeding, beweging en chronische stress (waaronder ook straling, werk en luchtvervuiling) – de laatste 100-150 jaar drastisch zijn veranderd. Onze genen kunnen deze veranderingen nog lang niet aan (onze genen evolueren slechts 0.1% per 10.000 jaar), vandaar dat we zo’n sterke stijging zien aan welvaartszieken.”