Waarom niet alles nut hoeft te hebben - Bedrock
#psychology - Tom Hofland

Waarom niet alles nut hoeft te hebben

Instrumentalisering: een focus op middelen in plaats van doelen

nut

De mens is sinds jaar en dag op zoek naar zingeving. De Deense Psycholoog Svend Brinkmann heeft het idee dat Anno 2017 alles wat we doen ‘ergens voor moet worden kunnen gebruikt’, ‘nuttig moet zijn’ of ‘ons iets moet opleveren.’ Volgens hem leidt dit uiteindelijk tot leegte en ontrekt het betekenis aan het bestaan.

Brinkmann geeft in zijn boek ‘standpunten’ het volgende voorbeeld:

Woody Allen loopt te koop met zijn aanname dat het leven zinloos is. Hij vindt dat omdat alle levende wezens slechts onderdeel zijn van een fysiek universum dat uiteindelijk gedoemd is om ten onder te gaan. Uiteindelijk houdt het universum waarschijnlijk op met bestaan; we hebben alles voor niets gedaan en daarom is alles volgens Allen zinloos.

Brinkmann is het niet eens met Allen en is van mening dat zelfs als je de moderne natuurkundige theorieën, die er op lijken te wijzen dat het universum inderdaad ooit ophoudt met bestaan, aanhangt dat niet tot de ‘dramatische conclusie’ hoeft te leiden dat het leven direct zinloos is.

“Dat zou hetzelfde zijn als concluderen dat niets in dit boek betekenis heeft, omdat de letters niet meer zijn dan zwarte verf op wit papier, die het licht op een bepaalde manier reflecteert door de chemische eigenschappen van de inkt.”

Brinkmann probeert in zijn boek aan te duiden waarom instrumentalisering ons uiteindelijk geen zingeving weet te bieden

Brinkmann ontkent niet dat sommige mensen zijn boek onzinnig zullen vinden, maar hij durft te beweren dat dat niets te maken heeft met de natuurkundige omstandigheden van het licht of de inkt. Als mensen zijn boek onzinnig vinden dan zal dat komen door de inhoud van zijn boek.

“Als we de betekenis van een boek een gedicht, een wet, een daad of een mensenleven willen bespreken, moet het gaan over de inhoud [niet over het nut]. Het uitgangspunt van dit boek was dan ook dat het ons in deze moderne tijd ontbreekt aan het zintuig en de begrippen voor de inhoud (de doelen) van onze activiteiten, terwijl we experts zijn geworden op het gebied van middelen en instrumenten. We zijn er goed in om de wereld te meten en te wegen, maar we zijn slecht in het bepalen van de waarde van hetgeen we meten en wegen. (…) We hebben middelen ontwikkeld om de leesvaardigheid van kinderen en de productiviteit van volwassenen te optimaliseren, maar zijn slecht in het discussiëren over de inhoud van dat wat kinderen lezen en de waarde van dat wat de volwassenen produceren”

Dit probleem noemt Brinkmann ‘instrumentalisering’: een focus op middelen in plaats van doelen waarbij het middel vaak zelfs tot doel wordt gezien.

Brinkmann probeert in zijn boek aan te duiden waarom instrumentalisering ons uiteindelijk geen zingeving weet te bieden. We zouden ons meer moeten richten op de dingen die waarde hebben ‘in zichzelf’, zonder dat meteen een middel moet zijn om iets anders te bereiken.

Een pleidooi voor het ambacht

Brinkmann geeft het voorbeeld van ‘de ambachtsman,’ bedacht door de filosofische socioloog Richard Sennett. Volgens Sennett zou het zijn van een ‘ambachtsman’ een ideaal voor ons moeten zijn.

De ambachtsman (of vrouw) is namelijk gericht op het werk, of hij nu een chirurg, timmerman, programmeur of leraar is. Volgens Sennett is het ambacht elke scheppende praktijk, waarbij bepaalde standaarden gelden waardoor ‘goed werk’ is te definiëren. Nieuwkomers moeten worden ingewijd en zij moeten gaandeweg leren hoe ze ‘goed werk’ kunnen leveren. (Het duurt een tijd voor een timmerman echt goed wordt in zijn vak). Het werk an sich is bij het ambacht dus het doel. Dit staat haaks op het arbeidsideaal van onze tijd: daarbij is namelijk vaak persoonlijke ontwikkeling of het salaris het doel. Het werk is dan een instrument geworden om dat te bereiken.

Daar is, aldus Brinkmann, niets mis mee, maar volgens Sennett “schuilt er een mogelijkheid voor zingeving in het verlangen van de ambachtsman om goed werk uit te voeren omwille van het werk zelf.” Kortom: het goed willen worden in je werk, en je werk niet puur als instrument zien, zorgt er voor dat je er zingeving uit haalt.

Brinkmann verzet zich in zijn boek tegen de instrumentalisering van onze tijd. We zouden ons veel meer op de inhoud van ons leven moeten focussen dan op het praktische nut er van. Het uitgangspunt van zijn boek is dat de ware betekenis van het leven gekoppeld is aan verschijnselen die zelf waarde hebben, zoals verantwoordelijkheid, vrijheid, waardigheid, liefde en vergeving.

Het boek ‘Standpunten: wat we van grote filosofen kunnen leren’ is nu te koop bij de betere boekhandel.

Meer lezen

Loslaten kun je leren: een psycholoog legt uit hoe.

Meer van dit soort artikelen op je wall?
Like Bedrock!

Tom Hofland

Tom is freelance redacteur bij Bedrock, schrijver bij Uitgeverij Querido en maakt televisie- en radioprogramma's voor de VPRO. Nuchter en ongelovig is hij toch gefascineerd door onze relatie met het mystieke; het ongrijpbare. Zo maakte hij in 2015 een webserie voor de VPRO over Nederlandse mythen en sagen. Tom werkt mee aan Het leven, een gebruiksaanwijzing (VPRO/Solaparola) een radioprogramma en podcast over de grote levensvragen als 'Hoe een goed mens te zijn?' Overigens is hij net als iedereen bang in het donker.

Meer Bedrock

Lui zijn

Lui zijn is beter voor je dan je denkt

nihilistisch

Zijn we allemaal nihilistisch?