We onderzochten: hebben dieren een bewustzijn? - Bedrock
#psychology - Lisanne de Vaan

We onderzochten: hebben dieren een bewustzijn?

Sommige diersoorten kunnen zichzelf herkennen in een spiegel

Casey Allen

Als mens voelen we dat we leven. We ervaren vreugde en liefde, maar ook pijn en verdriet. We denken terug aan de dag van gisteren en kijken uit naar de dag van morgen. Maar hoe zit dat bij dieren? Ervaren zij een vorm van bewustzijn net als wij mensen dat doen? Of zijn het – zoals Descartes ooit zei – redeloze machines.

Behalve de eerste paar jaar van ons leven beschikken we als mens over een zelfbewustzijn. We beleven bewust wat er in ons lichaam en in onze geest omgaat en zijn tot subjectieve ervaringen in staat. Dit betekent dat we iets uit eigen ervaring kunnen meemaken. Hierdoor ervaart ieder mens de wereld om zich heen op een unieke manier. We reageren niet alleen op dingen, we hebben een perspectief op de wereld. Maar hoe zit dat bij dieren? Zijn zij ook tot subjectieve ervaringen in staat?

Hersenstructuur

Onderzoekers van de Macquarie University in Sydney suggereren dat dieren, inclusief de bij, een vorm van bewustzijn bezitten. Insecten hebben volgens de onderzoekers de capaciteit voor het meest elementaire aspect van bewustzijn: subjectieve ervaring. Ondanks dat insecten heel klein zijn, hebben de hersenen van insecten dezelfde overeenkomsten in structuur als die van de mens. Hierdoor zijn insecten net als ons in staat om subjectieve ervaringen te hebben.

Ook andere onderzoekers zijn ervan overtuigd dat dieren een bewustzijn hebben. In juli 2012, tijdens een conferentie in Cambridge over het bestaan van een bewustzijn bij dieren heeft een groep neurowetenschappers de Cambridge verklaring over bewustzijn opgesteld. Hierin wordt gesteld dat dieren (zoogdieren en vogels) de neuroanatomische, neurochemische en neurofysiologische kenmerken bezitten die bewustzijn mogelijk maken.

Dat dieren kenmerken bezitten die bewustzijn mogelijk maken is één ding, maar is er ook bewijs dat ze het echt hebben?

Vergeet niet Bedrock’s Facebook-pagina te liken, zodat je nooit meer iets mist.

Spiegelbeeld

Om erachter te komen of dieren een bewustzijn hebben heeft de Amerikaanse psycholoog Gorden Gallup in 1970 de spiegeltest ontwikkeld. Bij de spiegeltest krijgt een dier een sticker opgeplakt en wordt vervolgens voor een spiegel geplaatst. Als het dier zichzelf herkent en de sticker probeert te verwijderen, dan is er volgens Gallup sprake van een zelfbewustzijn. Doet het dier geen moeite om de sticker te verwijderen, dan heeft het dier geen zelfbewustzijn. Om er zeker van te zijn dat de resultaten zijn toe te wijzen aan de spiegel, wordt er ook een controlesticker geplakt op een lichaamsdeel dat voor het dier niet zichtbaar is in de spiegel.

Dieren die de stickertest hebben doorstaan en hun eigen gedrag dus herkennen zijn alle grote mensapen, tuimelaar dolfijnen, orka’s, olifanten en eksters. Al deze dieren beschikken over speciale VEN-cellen, die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van zelfbesef en empathie. Met huisdieren is het een ander verhaal. Zet je hond of kat voor de spiegel en hij heeft geen idee dat hij naar zijn eigen spiegelbeeld zit te staren.

Op de hoogte blijven van Bedrock-nieuws? Schrijf je in voor onze Bedrock-sparks!

Scepticisme

Niet iedereen is het er over eens dat aan dieren een bewustzijn kan worden toegeschreven. Marian Stamp – professor aan de Universiteit van Oxford – stelt dat we nog helemaal niet zeker weten dat dieren een vorm van bewustzijn hebben en dat we sceptisch moeten blijven. Ook de Franse filosoof René Descartes beweerde dat dieren geen bewustzijn hebben. Volgens hem zijn dieren gewoon redeloze machines.

Maar als dieren zich niet bewust zijn van leven en dood, hoe komt het dan dat er dieren zijn die rouwen? Kijk maar naar olifanten, die rouwen om hun dode kuddegenoten. Als een olifant sterft komen alle groepsleden er om heen staan.

Ze raken hem aan met de slurf en troosten hem. Hierna bedekken ze de olifant met bladeren en aarde. Hieruit zou je kunnen afleiden dat olifanten weten wat de betekenis is van leven en dood.

Wat nu?

Wat er precies in het brein van dieren omgaat weten we niet. De vraag of dieren een bewustzijn hebben is een eeuwenoud dilemma waar we niet met 100% zekerheid antwoord op kunnen geven. Maar ook al kunnen we het niet met zekerheid vaststellen, we kunnen er beter vanuit gaan dat ze het wél hebben. Als we er vanuit gaan dat ze over eenzelfde vorm van bewustzijn beschikken als wij, zullen dieren op zijn minst beter worden behandeld. De Cambridge verklaring voor bewustzijn is dan ook opgesteld om ervoor te zorgen dat dieren meer rechten krijgen. De wetenschappers hopen hiermee een einde te kunnen maken aan de mishandeling van dieren.

Meer lezen

Wat we van vogels kunnen leren over de liefde.

Niets meer missen van Bedrock?

Like hier onze Facebook-pagina en blijf up to date. Of schrijf je in voor de Bedrock-nieuwsbrief.

Meer van dit soort artikelen op je wall?
Like Bedrock!

Meer Bedrock

Podcast: Hoe dan? met neuropsycholoog Erik Scherder

baas

We zijn niet gemaakt om voor een baas te werken én we kiezen de verkeerde leiders

black-out

Teveel gedronken? Dit gebeurt er met je hersenen als je een black-out hebt

5 dingen die de wetenschap zegt over de effecten van meditatie

Een beter reactievermogen door het spelen van een muziekinstrument

Waarom ik 40 dagen niks meer eet dat met dieren te maken heeft

Luistertip: de podcast ‘Ons creatieve brein’ van Dick Swaab